|
|
|
Osmanlı Döneminde Yerel Basında AYDIN |
|
|
|
OSMANLI DÖNEMİNDE YEREL BASINDA AYDIN
Osmanlı’da 1840’lardan itibaren gazeteler hayatın içine girmiş ,1870’lere gelindiğinde de Osmanlı ülkesinin hemen bütün vilayetlerinde yerel gazeteler çıkarılmaya başlanmıştır. Bu gazeteler sayesinde halk, vilayet ile Osmanlı ülkesinde ve hatta dünyada gelişen olayları takip edebilme fırsatı bulmuştur.
Aydın Sancağında 2 kez Valilik yapan Halil Rıfat Paşa; 1’nci döneminde (1885–1886) İzmir’de resmi olmayan Hizmet ve Ahenk adlı iki gazete yayımlanması için Dahiliye Nezareti aracılığıyla Padişahtan imtiyaz izni aldırdı. Bundan sonra Halit Ziya, Tevfik Nevzat ile birlikte 15 Kasım 1886’da İzmir’in kültür ve basın hayatında büyük yeri olan “Hizmet” Gazetesinin ilk sayısını çıkardı.Valiliği sırasında da bu gazeteye maddi ve manevi destek verdi.13 Aralık 1890’da Dahiliye Nezaretine gönderdiği yazıyla Hizmet Gazetesinin matbaasının olmadığını ve sermayesininde tükenmekte olmasından dolayı kapanma tehlikesi ile karşı karşıya bulunduğunu anlatarak Vilayet Sandığından gereken yardımın yapışabilmesi için izin istemiş ve neticede Avrupa’dan modern baskı makineleri ithal edilerek gazetenin yayın hayatına devam etmesini sağlamıştı. İzmir’de Türkçe basının gelişmesinde hizmet gazetesi bir dönüm noktası teşkil etmiştir.Halil Rıfat Paşa’dan sonra da Aydın Sancağında Türkçe gazete ve dergiler birbiri ardına yayımlanmaya başlanmıştır.
Bölgemizin bu iki gazetesinde 1877 ile 1899 yıları arasında yer olan bazı Aydın Belediyesi ve Aydın Sancağı ile ilgili ilginç haberlerden seçtiklerimiz şunlardır;
AYDIN BELEDİYE HABERLERİ
-1888’de Aydın Tapu idaresinden halkın şikayetçi olduğu bu kurumun idaresinin iyi olmadığını ve bunun en kısa zamanda gerekli mercilerce düzeltilmesini istemişlerdir. 10.Temmuz.1888
-1890’de Belediye Reisi, Saib Bey’in şehrin temizliğine verdiği önem üzerine sokakların ve çarşıların düzenli olarak temizlendiği, kasap dükkanları gibi toplum sağlığını etkileyen dükkanların devamlı denetime tabi tutulduğunu görüyoruz. 22.Temmuz.1890
-1892’ de Aydın sancağı muhasebecisinin hakkında, halk tarafından yapılan şikayetler üzerine görevden alındığı ve yerine Şahabettin Efendi adında bir kişinin atandığını görüyoruz. 22.Cemazi-yel evvel.1892
-Bu dönemde Aydın dava vekaletinde ve belediye idaresinde, bazı yolsuzluklar meydana gelmiştir. Bunlardan ilki 1891 yılında, Aydın dava vekaletini icra etmekte olan Yorgi, Hacı Cemal, Hüseyin ve Raşid ve Mehmed, Süleyman, Hacı Yoran adındaki şahıslar yetkileri olmadığı halde para karşılığı ruhsatname vererek, halkı dolandırdıkları sabit bulunmuştur. Bunun üzerine bu dava vekaleti’ne uygun nitelikte kişiler olmadıkları sebebiyle haklarında dava açılarak görevden alınmışlardır. 22.Haziran.1891
-Bu defa Aydın’da halk 1891 senesinde ekmek fiyatlarının çok pahalı olmasından şikayet etmektedir. Bunun önlenmesi için de halk, Belediyenin kendi idaresi altında bir fırın açmasını istemektedir. Böylece halk, ekmeğin daha ucuz ve makul fiyattan satılmasını istemektedir. Bu sorunla. Mutasarrıf Ragıb Paşa’nın bizzat ilgileneceği duyulmuştur. 1.Mart.1893
-Aydın Belediyesince 1892 yılında, şehir içinde bir imar ve düzenleme işine girişilmiştir. Bu sayede,Belediye reisi Asım Efendi ve Mutasarrıf Ragıb Paşanın gayretleri sonucu, sokak ve caddelerin daima temiz bir şekilde bulundurulduğu ve ayrıca 5017 arşında tamir sonucu toplam 5017 yeni kaldırım hizmete sokulmuştur. Bu da bize halkın Belediye Reisi Asım Efendinin hizmetlerinden memnun olduğunu göstermektedir. 14.Rebi-yül evvel 1310
-Aydın’da 1892’de çok ilginç bir olay gerçekleşmiştir. Zira Aydın’daki Ziraat Bankası şubesi, Hükümet-i Aliye’den izin almaksızın, başka bir yere taşınmış ancak bu durumun merkezden haber alınması üzerine bankanın bu hareketi yanlış bulunmuş ve tekrar eski yerine dönmesi emredilmiş. Bunun üzerine Ziraat Bankası tekrar eski yerine taşınmıştır. Buda bize bu dönemde merkezi yapının ne kadar otoriter olduğunu göstermektedir. 13.Nisan.1892
-1893’de Aydın Belediyesinde azalarının eksik olmasından dolayı bazı işlerin aksadığı ve belediye’nin şehir için gereken önlemleri alamadığını, bu sebepten eksik azaların yerine yeni azaların gelmesi gerektiğini, bu takdirde bir sorunun çözümleneceği bildirilmektedir. 11.Mart.1893
-1894’de Aydın belediye heyetinin hizmet süresi dolması sebebiyle yaniden seçim yapılmış ve bu göreve Pekmezcizade Hedayi Efendi adında bir zat bu makama tayin olmuştur. 21.Mart.1894
-1898 yılında, Aydın Eşrafından Şeyh Aziz isminde birinin İzmir’e geldiği haberi Hizmet gazetesinde geçmiştir.Buda bize bu zatın Aydın’da önemli biri olduğunu göstermektedir. 12.Tesrin-i Sani 1315.
-1898’de Aydın kasabası 20–25 bin nüfusu barındırmasına ve tren yolunun en işlek noktalarından birinde olmasına rağmen, tren bekleme salonunda bayanlar için ayrı bir yer olmaması sebebiyle, bayanların zorluk çektikleri ve bu yüzden burada bayanlar için ayrı bir kısmının inşa olunacağı haber ediliyor. 7 Eylül 1898
DİĞER AYDIN HABERLERİ
-1877’de Aydın gibi önemli bir şehrimizde bir Mekteb-i İdadinin yapılamamış olmasının utandırıcı olduğunu Mekteb-i İdadinin yapılamamasının sebebinin ise 491.000 lira gibi bir paraya keşif olunmuş,ancak mektebin inşaatı, bu para yetmediğinden dolayı yarıda kalmıştır. İnşaatın tamamlanması içinse, daha bu kadarn daha paraya ihtiyaç duyulduğu tahmin edilmektedir. Bundan dolayı, merkezden inşaatın bitmesi için gereken paranın istendiği, ama hala cevap gelmediği için inşaatın bitirilmediğini görüyoruz. Aydın’da bunun gibi bir mektebe önemli derecede ihtiyaç duyması nedeniyle, utanç verici olduğu gazete haberlerinde yer almaktadır. 5. Teşrin-i sani 1877
-Mektebin inşasının geç bitmesine neden olan ve zimmetlerine para geçirerek, usulsüzlüklerde bulunan görevli memurlar hakkında 1891 Ağustos’unda soruşturma açılmıştır. 01.Ağustos.1891.
-Bu soruşturma neticesinde 1892 Mart’ında bir kısım memur suçlu bulunarak cezaya çarptırılmışlardır. 22.Mart.1892
-Ne yazık ki Aydın İdadi Mektebi ile ilgili sorunlar burada bitmemiştir. Zira mekteb, şehrin üst kesimlerinde bir yere yapıldığı için ve burada düzgün bir yolunun olmamasından dolayı,öğrenciler kışın değil yazın bile, buraya gidip gelmekte, büyük zorluklarla karşılaşmışlardır. Halkın bu durumdan şikayetçi olması sonucunda, mekteb yolunun tamirine başlanmıştır.06.Şubat.1892
-Hizmet gazetesi 1890’ da Aydın şehrinin temizlik konusunda kötü bir durumda olduğunu, bundan sorumlu olan belediyeninse şehrin temizliğine gereken önemi vermediğini bildiriyor. Bunun sonucunda, bu devirde yaygın olan verem hastalığı gibi bir hastalığın çıkmaması için en kısa zamanda, şehrin caddelerinin ve genelinin temizlenerek hastalıklara sebebiyet verilmemesi için gerekli önlemlerin alınmasını istiyor.04.Şubat.1890
-Aydın’da 1890 yılında kötü hava şartları nedeniyle yağmurların uzunca bir süre yağması sonucu, şehirde bir grip salgını yayılmıştır. Bu salgın sebebiyle birçok kişi bu salgından etkilenerek, işinden gücünden olmuştur. Halkın bu sıralarda dikkatli olması isteniyor. 25.Kanun-i evvel 1890
-Aydın’da yine 1890 yılı içinde, şehir içinde mevcut olan mezbahanın şehir sağlığını tehlikeye sokması sebebiyle bu mezbahanın, şehir dışındaki Cami yüzü adındaki yere taşınması karara bağlanmıştır. 11.Mart.1890
-1897’de Aydın Hapishanesi için bir hastaneye ihtiyaç duyulmuştur. Bu sebeple vilayet merkezinden verilen emir üzerine, hapishaneye mahsus bir hastane inşasına başlanmıştır.22.Sefer.1315
-Aydın’da 1891’de Aydın’ın Yahudi mahallesinin Havra sokağında bir Yahudi’ nin dükkanında çıkan yangın kısa sürede diğer evlere sıçrayarak büyük bir yangına sebep olmuş. Bu yangın sonucunda 2 Yahudi evi ve 2 Yahudi dükkanı yanmış ayrıca Müslüman mahallesinde de 5 Müslim evi yanmıştır. Yangın sebebiyle 2 Yahudi vatandaş hayatını kaybetmiştir. Mutasarrıf Ragıp Paşa tarafından yangında zarar gören ve evsiz kalanlar için komisyon kurulmuştur. Bu komisyonca yangınzede 451 kişiye nakit para, gıda ve eşya yardımı yapılmış ve evsiz kalanlar ise uygun yerlere yerleştirilmişlerdir. 5 Kanun-i evvel 1891
-1891 Aydın Çine arasındaki ormanlarda devamlı yangın çıkması sebebiyle bu ormanların kesilmesi için vilayet merkezinden emir gelmiştir. Bunun üzerine buradaki ormanların kesimine başlanmıştır.
-1895 yılında, Aydın’da şiddetli soğuklar ve aşırı bir kar yağışı baş göstermiştir. Hatta yukarı kesimlerde kar kalınlığı insanların dışarı çıkmasını engelleyecek seviyeye çıkmıştır. Aşırı soğukta dağlardaki kurtlar köylere inmiş ve halk kapıdan dışarı çıkamaz olmuştur. Bu aşırı soğuklar sonucu, bazı donma vakaları görülmüştür. Bu donma olaylarında birine de Aydın-İzmir yolu arasında rastlanmıştır. Burada bir kişi soğuktan donarak ölmüştür. 1 Kanuni Sani 1313
-1891 senesinde gazetede, Aydın sancağının 1890 senesine ait alacakların %85’nin tahsil edildiği haberi verilmektedir. Zira sancak gelirlerinin daha önceleri tahsilinde büyük zorluklar çekmiştir. Buradaki en önemli sebepte mültezimlerin taksitlerini ödememeleri olarak gösterilebilir. Bundan dolayı bu dönemlerde maddi açıdan bir sıkıntı baş göstermiştir
-1893’te yine Aydın’da Atanas adında Osmanlı tabasından bir tüccar, yabancı bir tüccarın adı altında, ticaret yapmaktadır. Ancak bu şahsın bu yabancının ayrıcalıklarını kötüye kullanarak, zor durumda kalan fakir halka yüksek faizler karşılığında borç vererek, halkın ellerindeki emlakı ve akarını yani ellerindeki malları ne var ne yoksa haciz ettirdiğini, bu sebepten, halkın bu şahıstan çok zarar gördüğünü anlıyoruz. Bu yüzden Atanas adındaki bu şahıs hakkında kanunlar gereğince gereken yapılması istenmektedir. Zira bu zatın 20 yıldan beri bu işi yaptığı ve pek çok kişinin canını yakmış olduğunu görüyoruz. Bu şahıstan mağdur olan kişilerce imzalanmış bir şikayet mektubu merkez İzmir’e yollanarak gereğinin yapılması istenmektedir.22 Mart 1893
-1887 Aydın Demiryolu treni ile nakil edilmekte olan üzümleri kıyyesi 5,5 kuruşa taşırken buna rakip olarak Hacı Paşazade adında bir şahıs Sadık Bey efendisinin Aydın’dan getirdiği 300 deve ile rekabete başlaması üzerine Aydın demiryolu tarifeyi 4 kuruşa çekmiştir. Buda çiftçinin ve tüccarın yüzünü güldürmüştür. 4 Sefer1305
-1890 Aydın zeytin aşarı ihalesi bir milyon yetmiş bin kuruşa ihale olmuştur. 12 Kanuni evvel 1308
-Aydın kasabasında incir ağaçlarında görülen hastalığın tedavisi için, orman maden ve ziraat nezaretlerinden, ziraat bankasının tavsiyesi ile bir miktar nakit para yardımı istenmektedir. Bu para ile incir ağaçlarına bulaşmış olan, bu hastalıktan mücadeleye ve kurtulmaya çalışılacağı bildirilmektedir.6 Teşrin-i evvel 1894
-Aydın’da 1895 yılında Mal sandığından zimmetlerine para geçirmelerinden dolayı Muhasebe Kalemi Mukayyidi ile Sandık Emini Kirkor Efendi hakkında mahkemenin meclis-i vilayetine nakline karar verilmiştir. 22 Mart 1314
-1896 yılında ise bu yolsuzluk davası devam ettirilmiş ve bunun sonucunda 1306 -1308 arası görevli sandık emini Mustafa Renşani Efendinin de bu iş içinde olduğu anlaşılmış ve bu yüzden hakkında tahkikat başlatılmıştır. 6 Rebi-yül evvel 1315
-Yine bu yıl Aydın mal sandığında 4000 lira paranın kaybına neden olan şahısların faillerinden olan Mukayyid Hakkı Efendi ve Sandık Emini Yosfaki ve Kirkor Efendiler vilayet meclisinde mahkemeleri devamına karar verilmiştir.
-1898’e gelinmesine rağmen hala Aydın mal sandığından zimmetine para geçirenlerin mahkemelerine devam edilmekte olduğu görüyoruz. 7 Kanuni evvel 1898
-1893 yine Aydın civarında 8 aydan beri 4 kişilik bir eşkıya çetesi takip olunmakta imiş bu eşkıya çetesini Mutasarrıf Ragıb Paşa ve ahalinin ileri gelenlerinden Ethem Beyle anlaşarak düze inmişlerdir. Çetenin reisi İnce Mehmet olup, diğer kızanlarıda İçlioğlu Süleyman, Köse Mehmed,Kızıl Ömeroğlu Ömerdir. Bunlar Yenipazar’a Ethem Efendinin evine gelerek silah bırakarak düze indiklerini ona bildirmişlerdir. 15 Teşrin-i Sani 1898
(Bu yazımız için Sayın Mustafa Özdemir’in bu konudaki araştımalarından yararlanılmıştır.)
Mehmet KÜÇÜKYUMUK
AYDIN BELEDİYE BAŞKAN DANIŞMANI
|
|
